Manuel Rivas: ‘Hai máis autoridades no cocido de Lalín ca o Día das Letras’

Entrevista de Iago Martínez a Manuel Rivas e Xosé Manuel Pereiro, incluída no Suplemento das Letras Galegas dedicado a Lois no Xornal de Galicia (a foto é a que acompaña á entrevista, e está asinada por A. Lorenzo):
“Manuel Rivas e Xosé Manuel Pereiro coñecéronse polo acento na primeira asemblea á que os convocaron na facultade de Xornalismo de Madrid. Un da Coruña e outro de Monforte. Daquela, aínda non morrera Franco. En 1975 argallaron xunto a Antón Patiño e Menchu Lamas, entre outros galegos desprazados á capital do estado español, un fanzine convertido xa nun lugar da literatura galega contemporánea: Loia. Alí publicou Lois Pereiro, o irmán de Xosé Manuel, os seus primeiros poemas, recompilados por Espiral Maior logo da súa morte no volume Poemas para unha loia (1996).
– Xornal: Para que serve o Día das Letras Galegas?
– Xosé Manuel Pereiro. Se a situación da lingua galega fose a do Día das Letras ou a da música tradicional, habería que falar en castelán para equilibrar. Non sei por que, alguén terá que facer unha tese, pero é un artefacto que conseguiu unha repercusión enorme en moi pouco tempo, e iso que antes de que entrase Rivas a Academia non llo poñía fácil á sociedade [ri]. Todo o que sexa poñer en valor autores que as institucións teñen agochados está ben. Outra cousa é que deba ser ou non festivo ou que haxa que homenaxear vivos.
– Manuel Rivas. Nun país onde teñen o seu día o grelo, a ameixa…
– X.M.P. E o polo asado!
– M.R. [Ri] Hai moitas máis autoridades arredor do cocido en Lalín ca no Día das Letras Galegas. Non vin ningunha no Incio, por exemplo. Máis ben están ausentes. A das letras é das poucas festas laicas que hai en Galicia, e os libros non deixan de ser algo comestible [ri]. Temos que asumir o manifesto antropófago de Brasil, o de Oswald de Andrade. Ter bo dente para as vangardas é unha característica nosa, está no ADN do noso cosmopolitismo. A cultura galega sempre comeu de todo o que é de proveito. Este día, que é algo máis ca un día, ten carácter expansivo…
– X.M.P. É un ano, non un día, aínda que desta vez non se declarase oficialmente.
– M.R. É significativo que a iniciativa a estea a levar a sociedade. Quen fixo soar a buguina foi a Academia, pero é incrible como se converteu nun movemento social e cultural.
– Xornal: En 2010 houbo un certo boicot, non sei se activo ou pasivo, do nacionalismo parlamentario, e o de Novoneyra quedou un pouco descafeinado. Este ano, aínda cunha carga institucional menor, hai máis actividade, e é diferente.
– M.R. Ten que ver coa personalidade de Lois, mais tamén cun crecente activismo da sociedade civil, das asociacións, da xente. Hai un proceso de deconstrución por parte das institucións e das autoridades. Xa non é só que non lles interese a cultura galega, senón que está a pasar algo que é cualitativamente moito máis grave: a sensación, dito cunha frase bíblica, de que se está a levantar a man contra nós. Os que máis deberían arroupar están a crear un medio ambiente hostil. Lois dicía que as sociedades crean os seus propios anticorpos, e estamos a ver até que punto é extraordinariamente actual a súa Modesta proposición. É o noso Indignádevos!. E mesmo en forma de arco da vella, cunha ollada moito máis larga, porque non se limita ao aspecto social ou dos valores políticos, senón que é ética e estética. Tiña razón o vello Borges: toda casualidade é unha cita, unha causalidade, pero non existe ningunha mente nin ningún conciliábulo. As cousas van pasando.
– X.M.P. Iso demostra a importancia do Día das Letras: é un ben cobizado. “Si no es al nuestro, no jugamos”. “Si es un tío incómodo y las fotos no son apropiadas para escolares, no nos interesa”. Forma parte do movemento de forzas. Cando o Día das Letras lle toque a quen fixo discursos para o presidente da Xunta, haberá edicións en cartoné deses discursos, e a min parecerame positivo. Que a cada un o defenda o sector que se vexa afectado.
– M.R. Trátase de crear espazos contra o baleiro, contra o baleiramento.
– X.M.P. E isto non é a conmemoración dunha derrota, ollo!
– M.R. Ao contrario. Case sempre atinou a Academia, dende que o Día Das Letras se puxo en marcha grazas a un resistente como Paco del Riego. Comezou con Rosalía, así que xa naceu ben. Está moi ben ter unha condición permanentemente irónica sobre todo, pero ás veces confúndese esa idea da ironía con estoutra de levantar a man. Hai moitas máis cousas esperpénticas en Galicia que si merecen un esforzo irónico e contracultural. Isto para min ten unha condición alternativa. Se non o fan as diferentes asociacións culturais, os ensinantes, asociacións de veciños… Nun intre de crise, de caída do mundo editorial, cando o libro é obxecto dun cuestionamento case metafísico, estamos a falar polo menos dunha ducia de boas obras. É difícil atopar, dende a nosa escala, algo semellante.
– X.M.P. O centenario de Miguel Hernández non provocou tanto movemento.
– M.R. Nin houbo tantos recitais.
– X.M.P. E iso que non hai un comité de planificación quinquenal do Día das Letras.
– M.R. Hai aí un aspecto especialmente singular que rompe moitos tópicos: Lois non é referente político para ningún sector da sociedade galega. Non vou dar nomes, pero outros si terían inmediatamente…
– X.M.P. O patrón xa feito…
– M.R. …unha corrente disposta a mobilizarse con moita forza porque tería esta condición de referente, de bandeira, de líder. Tampouco é unha persoa cómoda. Ao contrario: é un insurxente, na súa obra e na súa vida. Tampouco estamos a falar de alguén da Idade Media, afastado no tempo. Quero dicir que incómodo tamén é Curros, pero non ten tanta implicación co noso tempo.
– X.M.P. Rouco Varela non ha pensar igual.
– M.R. Dáse ademais esta situación nun contexto adverso. Lois é o antisepulcro. Sempre se fala das Letras Galegas con ese tópico do asunto necrofílico, dos mortos, a santificación… O que temos aquí é o antisepulcro.
– Xornal: Lois si que pode ser a bandeira do partido do baixo, a guitarra e a batería. Que importancia ten esa conexión coa cultura popular contemporánea na súa vida e na súa obra con esta maneira de celebralo?
– X.M.P. Pensouno ben. Tivo a vantaxe de morrer a unha idade na que aínda podes ser contemporáneo. Aos 38 anos pódese, aos 70 tes máis posibilidades de ser acomodado.
– M.R. Ollo, que ultimamente son os vellos os revolucionarios…
– X.M.P. Efectivamente, pero á marxe dese acerto estratéxico seu, nin é o poeta dos oitenta nin isto é un revival. Axuda, pero non é iso.
– M.R. En Lois está esa compoñente, ese mundo underground, non só como unha estética. Aínda que hai unha compoñente romántica…
– X.M.P. Á parte da faceta punk hai outra faceta Oscar Wilde que non está moi traballada.
– M.R. …non estamos a falar dun letrista, con todos os respectos para os letristas. Se no mundo clásico se facía distinción entre o sublime e o humilde, mesmo dende o punto de vista da oratoria, Lois ten ambas cousas: o sublime e o popular. A bomba contra o baleiro é o que leva ese rapaz na arca, a súa equipaxe. Pode impresionar o catedrático de Estética e o mozo que reparte pizzas.
– X.M.P. Lois Pereiro non é Sabina. Sabina é un excelente descritor de cómo son as relacións humanas de finais do século XX e principios do XXI, pero en Lois non existe ese elemento costumista. Hai referencias á súa época, claro, pero excede todo iso. Non é unha mera curiosidade, como pode ser a exposición Desembarco dos 80. Isto non é unha operación nostálxica. O ano Lois Pereiro funciona porque toca a fibra íntima de moita xente.
– M.R. Funciona porque ten esa compoñente de carne. É algo inconcluso. A sensación dunha obra aberta, que serve para falar por nós, pero tamén para transcender.
– X.M.P. Non creo que Dunne, cando fixo a tradución ao inglés, tivese a sensación de estar a facer unha antoloxía das fotos de García-Alix. Canta a época na que viviu, pero…
– M.R. Estamos nun momento no que tiñamos que poñernos unha estrela e ir con ela por aí. A propia lei do galego no ensino vén sendo iso: pórlles aos nenos o estigma. A los del gallego. A forza que temos é a de converter o estigma nun emblema de honra, como os republicanos en Mauthausen. Fronte a esa situación funciona o recurso tradicional do patriarca, do sabio, que a min me parece lexítimo, está fenomenal cando pensamos en Piñeiro ou Otero Pedrayo, pero iso tamén nos leva a unha estratexia de xerarquías. O proceso de santificación de Rosalía tamén ten que ver con iso. O de Lois é outra historia, non entra nesta escala de xerarquía. A súa enerxía vén da súa escrita, como un eros que loita contra o tánatos. Aí si que hai unha identificación carnal co autor.
– X.M.P. O exemplo de Rosalía acae ben porque ten ese aspecto de santoral, pero tamén o outro: tocou a fibra da xente. Estaba a santa e estaba a escritora que foi asumida pola xente máis alá das operacións de marketing.
– M.R. O pobo quedou con Rosalía, é o pobo quen a canta. Lois ten esa condición.
– Xornal: Hai quen cría que dedicarlle o Día das Letras Galegas podía desactivar dalgunha maneira a carga crítica de Lois Pereiro.
– M.R. Eu relativizaría un pouco todo iso. Non podemos ser miméticos e pensar que a Academia Galega é o equivalente a institucións de poder que hai noutros sitios. Nin sequera serve o Institut d’Estudis Catalans, onde teñen unha pequena frota de coches. Estamos a falar dunha institución que o ano pasado andaba buscando tellas para a súa sede. Hai que poñer as cousas no seu sitio.
– X.M.P. O seu poder máis grande, por non dicir o único, é o simbólico.
– M.R. A Academia naceu na sociedade que tiñamos, que é a que temos, onde o galego ten que loitar contra a extinción. Cataluña e o País Vasco xa os dan por perdidos, polo menos na lingua. Saben que alí non van poder facer experimentos, que cada vez o diferencial é máis grande. Galicia, porén, é unha especie de laboratorio de extinción para o conservadurismo. Asociar o institucional coa Academia é un erro de análise. Mira que non hai caciques como para ilos buscar á Academia.
– X.M.P. Iso é como o tipo que ten a primeira edición do Quixote e se mosquea porque o reeditan, e enriba en edición ilustrada para nenos. Que lle imos facer!
– M.R. Hai unha compoñente elitista aí. Agora que, vai ser de todos? Pois si, vai ser de todos. Como a imprenta. O Día das Letras Galegas tamén é u nha ferramenta de democratización da cultura. Que o poder se apunta aquí a todos os enterros? Pois si, pero tampouco vin por aí os alcaldes apuntándose a todos os actos. Lois transmite moita información e non se pode desactivar, conmove a calquera.
– X.M.P. A súa obra está aí e é a que é. Canto máis se difunda, mellor. O fundamental é que se lea. E iso de que Lois opinaría desta maneira ou da outra é un exercicio de espiritismo.
– M.R. Fronte a ese tipo de prevencións e de actitudes vixilantes está a expansión da propia obra, este abrollar insólito nun tempo de crise editorial, que é un abrollar que non ten nada que ver coas institucións senón coas editoriais e os autores, coa xente que mesmo fai por aí graffiti, octavillas, pancartas, discos… Isto rebordou, como a fervenza do Xallas que saltou por riba do encoro, e nese sentido si que debería ser un motivo de reflexión en tempos de pesimismo e encollemento.
– X. M. P. Con acusacións de subvencionismo…
– M.R. Pero se subvencións xa non hai! É difícil atopar casos como o de Lois. É tamén pola súa condición da cuarta persoa do singular, pola súa conexión entre o eu e o nós. Hai autores que son máis do nós e autores que son máis do eu, pero Lois transcende estes debates que ao mellor foron pertinentes noutros momentos e noutras figuras. É evidente que as institucións non lle prestan interese e que saben que non o poden manipular.
– X.M.P. Dende o momento en que alguén está morto e a súa obra está pechada, non lle podes facer escribir un soneto á xestión de Feijóo. E logo, outra cousa: o chupinazo do ano Lois foi unha cousa nun bar organizada cun grupo de amigos, sen axuda institucional, e o que participou, participou porque lle apetecía. É certo que o Día das Letras Galegas ten unha escaleta determinada e que hai un ritual da Academia, pero se alguén pretende que o Día das Letras se celebre nun alpendre con contrasinal, está no seu dereito.
– Xornal: É curiosa a relación de Lois Pereiro coa perspectiva xeracional. Por unha banda, parece encarnar perfectamente a súa xeración, o seu tempo histórico. Da outra, sabemos que a súa posición foi sempre a dun discreto segundo primeiro plano.
– X.M.P. Hai aspectos moi mediáticos que para min teñen tanta importancia como a sífilis en Paul Valéry. Ese tipo de valores de produción, como lle chaman os da tele, desaparecerán pronto porque o que vai quedar é a obra. Aquí estamos descubrindo tantas cousas, hai tantos veos que quitar… Mire, Otero Pedrayo era un señorito, un sabio e escribía en galego. Manuel Antonio era un mariñeiro, era mozo e enriba era independentista. Hai que descubrir tantas cousas de todo o mundo! Cada vez que levantas un veo aparece un mundo. Lois Pereiro non é Sabina. Eses elementos están ben, porque reivindican ou descobren unha época, porque aquí estamos tan afeitos a que haxa unha fenda entre o oficialmente existente e o realmente existente que hai que facer unha exposición para lembrar que hai vinte e cinco anos A Coruña era un faro de modernidade. Como aquí non se reivindica nada, cando se fai é a gran descuberta. Lois non estaba metido nun burato rachando o que escribía. O problema tíñao a sociedade, que non valoraba esa obra, porque escribía en galego e porque tiña mala pinta. Todos eses compoñentes xeracionais teñen agora o valor da descuberta, pero son a ganga do mineral, que é a súa obra.
– Xornal: Non interpela do mesmo xeito ca outros poetas da súa xeración.
– X.M.P. Non sei como interpela os que teñen agora sesenta anos ou os que cumprirán vinte dentro de dez, pero si que interpela os que teñen entre 15 e 50 hoxe. Iso é mérito da Academia. Como o papa, sempre atina, porque cada vez que pon o índice sobre un autor, ese autor pasa a estar no foco. O sistema cultural responde ou non responde. Ao mellor pasou o ano Ramón Piñeiro sen que houbese unha reflexión sobre o seu papel, pero iso non é culpa da Academia. A Academia pon o tema, como nos tribunais das oposicións, e a sociedade se retrata diante dese tema. Este ano as expectativas víronse cumpridas. Estará toda a obra completa ao dispor do persoal, haberá interpretacións da súa obra e haberá iniciativas que, ademais das editoriais, achegan a súa figura. O obxectivo, que non remata o 17 de maio senón o 31 de decembro, penso que está cumprido. Que tamén hai que reflexionar sobre certos aspectos xeracionais? Pois si, pero iso forma parte da pouca memoria histórica que hai aquí, sobre isto e sobre todo. Aquí a memoria é de calamar.
– M.R. O de Lois foi unha descuberta. Está a ser unha descuberta para moita xente. O que pasa é que é unha descuberta de algo moi especial, que para min transcende as xeracións. Non é unha descuberta histórica. É unha descuberta de algo que está literariamente vivo. É a descuberta dun enigma. Toda gran poesía ten unha cerna de misterio. Non é unha descuberta do que perdemos senón que é algo que forma parte de nós. Máis ca un universo que se expande, Lois é un enigma que irá medrando. Ten que ver coa súa obra, claro, senón estariamos a falar simplemente dun personaxe curioso, como hai moitos en cada vila. Cada unha ten o seu extravagante.
– X.M.P. Eu non vin o presidente da Xunta citando a Lois Pereiro. A Castelao, si, pero a Lois Pereiro, non. E tampouco vin a Paco Vázquez pedindo a firma de Lois Pereiro para que o nomeasen Defensor del Pueblo.
– Xornal: Son lecturas prendidas na obra de Lois, colaterais ou secundarias, pero prendidas.
– X.M.P. Eu creo que son máis valores de produción ou necesidades xornalísticas de etiquetar ou situar. Os loisistas son loisistas pola súa obra. Ti non podes facer unha historia da literatura do século XIX sen falar da tuberculose, pero iso era unha circunstancia histórica que ao final na literatura influiu menos que a aparición do automóbil. A colza e a heroína inflúen nalgunhas figuras, na palabra “agulla”, en “cisternas”, pero tampouco é para tanto. Forma parte das súas vivencias e punto. Ten a mesma importancia que a sífilis no simbolismo. Aquí na Coruña estivo oculta toda a contracultura. Pensando no de “Vigo se escribe con uve de Madrid”, case mellor [ri]… Non, agora en serio: parece que a última cousa importante que produciu esta cidade foi o de María Pita. O último motivo de orgullo! E isto non soamente por parte dos malos. Para certas instancias parece que aquí non hai Día das Letras até que llo dediquen a este ou aquel.
– M.R. Hai moitos casos así.
– X.M.P. Que máis queren para certos autores? O que hai que facer é que estean as súas obras normalmente nas librarías e punto, salvo que se descubra que son enviados do planeta Ariel, que entón habería que facer un simposio. Parecemos aqueles personaxes de Kurosawa, coa bandeira sempre ás costas.”

O texto orixinal pódese ver aquí.

Os comentarios están pechados.